Con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng vẫn được hưởng hai phần ba suất thừa kế theo pháp luật, dù di chúc không cho hoặc cho ít hơn mức đó.

Trả lời ngắn: Có, nếu bạn thuộc bốn nhóm mà luật liệt kê. Bạn vẫn được hưởng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật, bất kể di chúc viết gì.

Bốn nhóm được luật bảo vệ

Khoản 1 Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 liệt kê hai điểm, gồm bốn nhóm người:

  • Điểm a: con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng;
  • Điểm b: con thành niên mà không có khả năng lao động.

Danh sách này đóng. Anh chị em ruột, cháu, con dâu con rể — dù thân thiết đến đâu — không nằm trong đó.

Điểm b có điều kiện kèm theo: con đã thành niên chỉ được bảo vệ khi không có khả năng lao động. Con đã trưởng thành và đi làm bình thường thì người lập di chúc có toàn quyền không cho hưởng.

"Hai phần ba suất" tính thế nào

Đây là chỗ hay hiểu sai. Luật không nói hai phần ba di sản, cũng không nói hai phần ba phần đáng lẽ được hưởng theo di chúc.

Nguyên văn khoản 1: được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật, nếu di sản được chia theo pháp luật.

Nghĩa là phải làm hai bước:

  • Bước 1 — tính suất giả định. Giả sử không có di chúc, di sản chia theo pháp luật thì mỗi người thừa kế được bao nhiêu. Đó là "một suất".
  • Bước 2 — lấy hai phần ba của suất đó. Con số này là mức tối thiểu người được bảo vệ phải nhận.

Suất giả định phụ thuộc vào số người thừa kế theo pháp luật — càng nhiều người thì mỗi suất càng nhỏ, và mức hai phần ba cũng nhỏ theo.

Một ví dụ để thấy cách tính

Giả sử người mất có vợ và ba người con, không có ai khác ở hàng thừa kế thứ nhất. Chia theo pháp luật thì có bốn suất bằng nhau, mỗi suất bằng một phần tư di sản.

Hai phần ba của một suất ấy bằng một phần sáu di sản. Đó là mức tối thiểu mà người vợ, hoặc một người con chưa thành niên, được nhận — dù di chúc không nhắc tới họ.

Đây chỉ là ví dụ minh họa cách tính theo công thức của khoản 1, không phải kết luận cho vụ việc nào. Số người thừa kế thay đổi thì con số thay đổi theo.

Áp dụng trong hai tình huống

Khoản 1 nêu rõ quy định này dùng cho người thuộc bốn nhóm trên trong trường hợp họ:

  • không được người lập di chúc cho hưởng di sản — bị truất hoàn toàn; hoặc
  • chỉ được cho hưởng phần ít hơn hai phần ba suất đó.

Trường hợp thứ hai đáng chú ý: di chúc có nhắc tên bạn, có chia cho bạn một phần, nhưng phần ấy nhỏ hơn mức tối thiểu — thì vẫn được nâng lên cho đủ. Có tên trong di chúc không có nghĩa là hết chuyện.

Hai trường hợp KHÔNG được bảo vệ

Khoản 2 Điều 644 đặt ngoại lệ. Quy định ở khoản 1 không áp dụng với:

  • Người từ chối nhận di sản theo quy định tại Điều 620;
  • Người không có quyền hưởng di sản theo quy định tại khoản 1 Điều 621.

Hai nhóm này mất quyền hoàn toàn, kể cả khi họ là vợ, chồng hay cha, mẹ của người để lại di sản. Bài viết không diễn giải nội dung chi tiết của Điều 620 và Điều 621 ở đây — đó là hai điều luật riêng, cần đọc nguyên văn trước khi kết luận một người có rơi vào ngoại lệ hay không.

Vì sao luật đặt ra quy định này

Quyền lập di chúc là quyền định đoạt tài sản của mình. Điều 644 không xóa quyền ấy — người lập vẫn quyết được phần lớn di sản đi đâu.

Cái mà điều luật đặt ra là một mức sàn cho những người phụ thuộc gần nhất: người chưa trưởng thành, cha mẹ già, vợ hoặc chồng, và con không tự lao động được. Đó là nhóm mà việc bị loại hoàn toàn khỏi di sản có thể đẩy họ vào cảnh không nơi nương tựa.

Điều cần làm nếu bạn thuộc nhóm này

Ba việc có thể làm ngay, không cần chờ tranh chấp:

  • Xác định mình có thuộc bốn nhóm không — nhất là điểm b, vì "không có khả năng lao động" cần chứng minh bằng hồ sơ.
  • Xác định số người thừa kế theo pháp luật — con số này quyết định suất giả định, tức quyết định mức hai phần ba là bao nhiêu.
  • Kiểm mốc thời gian — quyền yêu cầu vẫn chịu các thời hiệu ở Điều 623, trong đó mốc xác nhận quyền thừa kế chỉ có mười năm.

Điều bài viết này không trả lời được

Bài viết không tính hộ được suất giả định trong vụ việc của bạn: nó phụ thuộc vào tổng giá trị di sản, số người thừa kế theo pháp luật và hàng thừa kế của họ. Bài cũng không kết luận được một người có "không có khả năng lao động" theo nghĩa của điểm b hay không — đó là vấn đề chứng cứ.

Cần luật sư đọc di chúc và hồ sơ nhân thân, xem dịch vụ luật sư dân sự.

Căn cứ pháp lý

Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 (Luật số 91/2015/QH13); Điều 620 và khoản 1 Điều 621 cùng Bộ luật được dẫn chiếu tại khoản 2 Điều 644.