Nếu là nghĩa vụ liên đới thì được đòi bất cứ ai toàn bộ. Nếu là nghĩa vụ riêng rẽ thì mỗi người chỉ trả phần mình. Phân biệt hai loại quyết định tất cả.

Trả lời ngắn: Tùy loại nghĩa vụ. Nếu là nghĩa vụ liên đới thì chủ nợ được đòi bất cứ ai trong số những người có nghĩa vụ phải thực hiện toàn bộ. Nếu là nghĩa vụ riêng rẽ thì mỗi người chỉ phải thực hiện phần của mình.

Hai loại, hai cơ chế

Điều 287 — riêng rẽ. Khi nhiều người cùng thực hiện một nghĩa vụ, nhưng mỗi người có một phần nghĩa vụ nhất định và riêng rẽ, thì mỗi người chỉ phải thực hiện phần nghĩa vụ của mình.

Khoản 1 Điều 288 — liên đới. Nghĩa vụ liên đới là nghĩa vụ do nhiều người cùng phải thực hiện, và bên có quyền có thể yêu cầu bất cứ ai trong số những người có nghĩa vụ phải thực hiện toàn bộ nghĩa vụ.

Khác biệt này quyết định rất nhiều thứ trên thực tế. Với nghĩa vụ liên đới, chủ nợ không phải đi tìm đủ mọi người, không phải chứng minh tỷ lệ của từng người, và có thể chọn người có khả năng trả nhất. Người bị đòi không được viện lý do "tôi chỉ chịu một phần".

Trả thay rồi thì đòi lại được — khoản 2 Điều 288

Người đã thực hiện toàn bộ nghĩa vụ có quyền yêu cầu hoàn trả: những người có nghĩa vụ liên đới khác phải thực hiện phần nghĩa vụ liên đới của họ đối với mình.

Đây là điểm cân bằng của chế định. Việc phân chia lại giữa những người cùng nợ vẫn xảy ra — chỉ là nó xảy ra sau, và là chuyện giữa họ với nhau, không làm chậm việc trả nợ cho chủ nợ.

Hai quy tắc về miễn nghĩa vụ — khoản 3 và khoản 4

Đây là phần tinh tế nhất của Điều 288, và hai khoản cho hai kết quả ngược nhau:

  • Khoản 3. Nếu bên có quyền đã chỉ định một trong số những người có nghĩa vụ liên đới thực hiện toàn bộ nghĩa vụ, nhưng sau đó lại miễn cho người đó, thì những người còn lại cũng được miễn.
  • Khoản 4. Nếu bên có quyền chỉ miễn việc thực hiện phần nghĩa vụ của một người, thì những người còn lại vẫn phải liên đới thực hiện phần nghĩa vụ của họ.

Cách phân biệt: miễn cho người đã bị chỉ định gánh toàn bộ thì coi như xóa cả khoản; miễn riêng phần của một người thì phần còn lại vẫn nguyên. Với chủ nợ, đây là chi tiết phải cẩn thận khi viết văn bản miễn giảm — một câu chữ sai có thể xóa nhầm cả khoản nợ.

Chiều ngược lại: nhiều người cùng có quyền — Điều 289

Điều 289 áp dụng cơ chế tương tự cho phía chủ nợ:

  • Mỗi người trong số những người có quyền liên đới đều có thể yêu cầu bên có nghĩa vụ thực hiện toàn bộ nghĩa vụ.
  • Bên có nghĩa vụ có thể thực hiện nghĩa vụ của mình đối với bất cứ ai trong số những người có quyền liên đới.
  • Nếu một trong số những người có quyền liên đới miễn phần của mình, thì bên có nghĩa vụ vẫn phải thực hiện phần còn lại đối với những người có quyền liên đới khác.

Làm sao biết nghĩa vụ của mình là loại nào

Bộ luật Dân sự nêu cơ chế, nhưng căn cứ để một nghĩa vụ cụ thể được coi là liên đới thì nằm rải ở nhiều nơi: ở thỏa thuận của các bên, ở quy định của luật cho từng loại quan hệ. Bài viết này không liệt kê các căn cứ ấy.

Điều nên nhớ trên thực tế: liên đới không phải là mặc định. Nhiều người cùng ký một hợp đồng chưa đương nhiên là liên đới — phải xem hợp đồng và quy định áp dụng cho loại quan hệ đó.

Ba điều nên làm

  • Khi cho vay hoặc ký hợp đồng với nhiều người: ghi rõ trong hợp đồng là liên đới hay riêng rẽ. Một dòng chữ tiết kiệm rất nhiều rắc rối.
  • Khi bị đòi toàn bộ: kiểm xem nghĩa vụ có thật sự là liên đới không, trước khi trả. Trả rồi mới hỏi thì chỉ còn đường đòi lại theo khoản 2 Điều 288.
  • Khi đã trả thay: giữ chứng từ thanh toán đứng tên mình, vì đó là căn cứ để yêu cầu những người khác hoàn trả phần của họ.

Điều bài viết này không trả lời được

Bài không liệt kê các căn cứ để một nghĩa vụ được coi là liên đới trong từng loại quan hệ cụ thể — chúng nằm rải ở nhiều luật và nhiều điều khác nhau. Bài chưa đối chiếu Điều 290 và Điều 291, không viết về nghĩa vụ liên đới của vợ chồng theo Luật Hôn nhân và gia đình (đã có bài riêng), không viết về trách nhiệm liên đới bồi thường ngoài hợp đồng ở Điều 587, và không nêu trình tự khởi kiện hay cách xác định bị đơn.

Nếu ông bà đang bị đòi toàn bộ một khoản nợ mà mình chỉ là một trong nhiều người, dịch vụ luật sư dân sự của chúng tôi đọc hợp đồng để xác định nghĩa vụ đó là liên đới hay riêng rẽ — hai câu trả lời dẫn tới hai con số rất khác nhau.

Căn cứ pháp lý

  • Điều 287 — Thực hiện nghĩa vụ riêng rẽ
  • Điều 288 — Thực hiện nghĩa vụ liên đới
  • Điều 289 — Thực hiện nghĩa vụ đối với nhiều người có quyền liên đới

Tất cả thuộc Bộ luật Dân sự 2015, Luật số 91/2015/QH13, có hiệu lực từ ngày 01/01/2017.