Có, nhưng chỉ khi cùng sống chung. Điều 79 Luật Hôn nhân và gia đình đặt nghĩa vụ hai chiều, và điều kiện sống chung là điều kiện bắt buộc của cả hai chiều.
Trả lời ngắn: Có, và là nghĩa vụ hai chiều — nhưng chỉ khi cùng sống chung. Điều 79 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 lặp lại điều kiện này ở cả hai khoản, không phải ngẫu nhiên.
Điều 79 — hai chiều, cùng một điều kiện
- Chiều thứ nhất: cha dượng mẹ kế có quyền và nghĩa vụ trông nom, nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục con riêng của bên kia cùng sống chung với mình, theo các điều 69, 71 và 72 của luật này.
- Chiều thứ hai: con riêng có quyền và nghĩa vụ chăm sóc, phụng dưỡng cha dượng, mẹ kế cùng sống chung với mình, theo Điều 70 và Điều 71.
Điều 79 không tự viết ra nội dung nghĩa vụ mà dẫn chiếu sang bốn điều đã có. Nghĩa là nội dung nghĩa vụ giống hệt quan hệ cha mẹ con thông thường — chỉ khác ở điều kiện phát sinh.
Bốn điều được dẫn chiếu nói gì
- Điều 69 — nghĩa vụ và quyền của cha mẹ: thương yêu con, tôn trọng ý kiến của con, chăm lo việc học tập và giáo dục; trông nom, nuôi dưỡng, chăm sóc, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con; giám hộ hoặc đại diện theo Bộ luật Dân sự. Khoản 4 đặt ba điều cấm: không phân biệt đối xử với con trên cơ sở giới hoặc theo tình trạng hôn nhân của cha mẹ; không lạm dụng sức lao động của con; không xúi giục, ép buộc con làm việc trái pháp luật, trái đạo đức xã hội.
- Điều 70 — quyền và nghĩa vụ của con: được thương yêu, tôn trọng, được học tập và giáo dục; có bổn phận yêu quý, kính trọng, biết ơn, hiếu thảo, phụng dưỡng; con chưa thành niên có quyền sống chung với cha mẹ và được trông nom, nuôi dưỡng, chăm sóc.
- Điều 71 — nghĩa vụ chăm sóc, nuôi dưỡng, đặt ngang nhau giữa hai chiều: cha mẹ có nghĩa vụ và quyền ngang nhau cùng chăm sóc, nuôi dưỡng con; con có nghĩa vụ chăm sóc, nuôi dưỡng cha mẹ, đặc biệt khi cha mẹ mất năng lực hành vi dân sự, ốm đau, già yếu, khuyết tật.
- Điều 72 — nghĩa vụ và quyền giáo dục con: chăm lo và tạo điều kiện cho con học tập, tạo môi trường gia đình đầm ấm hòa thuận, làm gương tốt, phối hợp với nhà trường; hướng dẫn con chọn nghề nhưng tôn trọng quyền chọn nghề của con.
Đáng chú ý là khoản 4 Điều 69 cấm phân biệt đối xử với con theo tình trạng hôn nhân của cha mẹ — đúng vào tình huống mà quan hệ cha dượng, mẹ kế dễ phát sinh.
Vì sao "cùng sống chung" là điều kiện bắt buộc
Vì quan hệ này không dựa trên huyết thống, cũng không dựa trên một thủ tục pháp lý như nuôi con nuôi. Cơ sở duy nhất của nó là đời sống chung trên thực tế. Không sống chung thì không có cơ sở để đặt nghĩa vụ trông nom, chăm sóc hằng ngày lên một người không có quan hệ huyết thống với đứa trẻ.
Hệ quả thực tế: khi hôn nhân giữa cha dượng và mẹ đẻ chấm dứt và các bên không còn sống chung, nghĩa vụ theo Điều 79 không còn cơ sở tồn tại.
Khác hẳn với nuôi con nuôi
Cha dượng, mẹ kế không đương nhiên là cha nuôi, mẹ nuôi. Điều 78 nói về một quan hệ khác hẳn:
- Cha nuôi, mẹ nuôi, con nuôi có quyền và nghĩa vụ của cha, mẹ, con theo luật này kể từ thời điểm quan hệ nuôi con nuôi được xác lập theo Luật Nuôi con nuôi. Đây là quan hệ có mốc pháp lý rõ ràng, không phụ thuộc việc sống chung.
- Nếu Tòa án ra quyết định chấm dứt việc nuôi con nuôi thì quyền, nghĩa vụ giữa cha nuôi, mẹ nuôi với con nuôi chấm dứt kể từ ngày quyết định có hiệu lực pháp luật.
- Quyền, nghĩa vụ giữa cha đẻ, mẹ đẻ và con đẻ được khôi phục kể từ thời điểm quan hệ nuôi con nuôi chấm dứt.
Khoản 3 Điều 78 còn dự liệu tình huống khó: nếu cha đẻ, mẹ đẻ không còn hoặc không đủ điều kiện nuôi con chưa thành niên, con đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự hoặc không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình, thì Tòa án giải quyết việc chấm dứt nuôi con nuôi và chỉ định người giám hộ theo Bộ luật Dân sự.
Ba điều nên nhớ
- Nghĩa vụ đi hai chiều. Nhiều người chỉ nghĩ tới chiều người lớn chăm trẻ, nhưng khoản 2 Điều 79 đặt nghĩa vụ phụng dưỡng lên người con riêng đã lớn.
- Sống chung là điều kiện, không phải mô tả. Đây là chỗ phân biệt Điều 79 với các quan hệ cha mẹ con khác.
- Muốn quan hệ bền vững về pháp lý thì phải nhận nuôi con nuôi theo Luật Nuôi con nuôi — Điều 79 không thay thế được việc đó.
Điều bài viết này không trả lời được
Bài không diễn giải Luật Nuôi con nuôi, dù Điều 78 dẫn chiếu sang luật đó ba lần — luật sư cần đối chiếu bản gốc luật ấy. Bài không nói về chế định giám hộ, không nêu thủ tục đăng ký nuôi con nuôi hay trình tự chấm dứt tại Tòa án. Quyền thừa kế giữa con riêng và cha dượng, mẹ kế nằm ở Bộ luật Dân sự chứ không phải luật này.
Nếu gia đình ông bà đang có tình huống thuộc nhóm này, dịch vụ luật sư hôn nhân và gia đình của chúng tôi xem giúp nên dừng ở quan hệ theo Điều 79 hay nên làm thủ tục nuôi con nuôi — hai lựa chọn dẫn tới hai hệ quả rất khác nhau về sau.
Căn cứ pháp lý
- Điều 69 — Nghĩa vụ và quyền của cha mẹ
- Điều 70 — Quyền và nghĩa vụ của con
- Điều 71 — Nghĩa vụ và quyền chăm sóc, nuôi dưỡng
- Điều 72 — Nghĩa vụ và quyền giáo dục con
- Điều 78 — Quyền, nghĩa vụ của cha nuôi, mẹ nuôi và con nuôi
- Điều 79 — Quyền, nghĩa vụ của cha dượng, mẹ kế và con riêng của vợ hoặc của chồng
Tất cả thuộc Luật Hôn nhân và gia đình 2014, Luật số 52/2014/QH13, có hiệu lực từ ngày 01/01/2015.
