Luật xếp thứ tự: anh chị em trước, rồi tới ông bà, sau cùng là cô dì chú cậu bác ruột. Vòng ngoài chỉ có nghĩa vụ khi vòng trong không còn ai.

Trả lời ngắn: Luật xếp một thứ tự rõ ràng — anh, chị, em trước; rồi tới ông bà nội ông bà ngoại; sau cùng mới tới cô, dì, chú, cậu, bác ruột. Vòng ngoài chỉ có nghĩa vụ nuôi dưỡng khi vòng trong không còn ai, hoặc còn nhưng không có điều kiện.

Nền chung — Điều 103

Trước khi vào thứ tự, Điều 103 đặt nền cho toàn chương. Khoản 1: các thành viên gia đình có quyền, nghĩa vụ quan tâm, chăm sóc, giúp đỡ, tôn trọng nhau; quyền và lợi ích hợp pháp về nhân thân và tài sản của họ theo luật này, Bộ luật Dân sự và các luật khác có liên quan được pháp luật bảo vệ.

Khoản 2 gắn nghĩa vụ với việc sống chung: trong trường hợp sống chung thì các thành viên gia đình có nghĩa vụ tham gia công việc gia đình, lao động tạo thu nhập; đóng góp công sức, tiền hoặc tài sản khác để duy trì đời sống chung phù hợp với khả năng thực tế của mình.

Vế cuối là một giới hạn quan trọng: nghĩa vụ đóng góp đo theo khả năng thực tế, không phải một mức cố định chia đều.

Bậc thứ nhất — anh, chị, em (Điều 105)

Anh, chị, em có quyền và nghĩa vụ thương yêu, chăm sóc, giúp đỡ nhau; và có nghĩa vụ nuôi dưỡng nhau trong trường hợp không còn cha mẹ, hoặc cha mẹ không có điều kiện trông nom, nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục con.

Điều luật này ngắn, nhưng chú ý hai vế của điều kiện: không chỉ là cha mẹ đã mất, mà còn cả trường hợp cha mẹ còn sống nhưng không có điều kiện.

Bậc thứ hai — ông bà (Điều 104)

Khoản 1 Điều 104 đặt hai tầng nghĩa vụ khác nhau lên ông bà:

  • Luôn có: quyền và nghĩa vụ trông nom, chăm sóc, giáo dục cháu, sống mẫu mực và nêu gương tốt cho con cháu.
  • Chỉ khi hết bậc trước: nghĩa vụ nuôi dưỡng cháu — áp dụng khi cháu chưa thành niên, hoặc cháu đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự hoặc không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình, mà không có người nuôi dưỡng theo Điều 105.

Chiều ngược lại ở khoản 2: cháu có nghĩa vụ kính trọng, chăm sóc, phụng dưỡng ông bà; và nếu ông bà không có con để nuôi dưỡng mình thì cháu đã thành niên có nghĩa vụ nuôi dưỡng ông bà.

Bậc thứ ba — cô, dì, chú, cậu, bác ruột (Điều 106)

Điều 106 đặt điều kiện chặt nhất. Cô, dì, chú, cậu, bác ruột và cháu ruột có quyền, nghĩa vụ thương yêu, chăm sóc, giúp đỡ nhau; và có nghĩa vụ nuôi dưỡng nhau khi người cần được nuôi dưỡng không còn cha, mẹ, con và những người quy định tại Điều 104 và Điều 105 — hoặc còn nhưng những người này không có điều kiện để thực hiện nghĩa vụ nuôi dưỡng.

Đọc kỹ sẽ thấy cả ba điều xếp thành một chuỗi có trật tự: mỗi bậc sau chỉ phát sinh khi bậc trước không còn hoặc không làm được. Trật tự này lặp lại gần như y hệt ở chương cấp dưỡng, tại các điều 112, 113 và 114.

"Nuôi dưỡng" khác "cấp dưỡng"

Bốn điều trên nói về nuôi dưỡng — chăm sóc trực tiếp, thường gắn với việc sống chung. Khi người có nghĩa vụ không sống chung, việc chuyển thành cấp dưỡng theo Chương VII, và ở đó cũng có đúng thứ tự anh chị em → ông bà → cô dì chú cậu bác ruột.

Đây là hai chế định song song, dùng chung một trật tự ưu tiên, chỉ khác hình thức thực hiện.

Việc cần làm ngay khi cha mẹ mất

Nghĩa vụ nuôi dưỡng theo bốn điều trên trả lời câu hỏi ai lo. Nó không trả lời câu hỏi ai là người đại diện theo pháp luật của đứa trẻ — người ký giấy tờ, quản lý tài sản, đứng tên trong các thủ tục. Câu đó thuộc chế định giám hộ của Bộ luật Dân sự, và bài viết này không diễn giải.

Hai việc thường phải làm song song: xác định người nuôi dưỡng trên thực tế, và làm thủ tục giám hộ để đứa trẻ có người đại diện hợp pháp. Bỏ việc thứ hai thì mọi giao dịch liên quan đến tài sản của trẻ đều tắc.

Điều bài viết này không trả lời được

Bài không diễn giải chế định giám hộ — ai được cử làm người giám hộ và theo thứ tự nào là quy định của Bộ luật Dân sự. Bài không nêu thủ tục nhận trợ giúp xã hội, không nêu chế tài khi không thực hiện nghĩa vụ nuôi dưỡng, và không đưa tiêu chí xác định thế nào là "không có điều kiện" vì luật không nêu. Khoản 3 Điều 103 về chính sách của Nhà nước chỉ được nhắc tên.

Đây là nhóm việc gấp và thường rối vì nhiều người cùng liên quan. Dịch vụ luật sư hôn nhân và gia đình của chúng tôi xem giúp trật tự nghĩa vụ trong gia đình ông bà đang dừng ở bậc nào và thủ tục giám hộ cần những gì.

Căn cứ pháp lý

  • Điều 103 — Quyền, nghĩa vụ giữa các thành viên khác của gia đình
  • Điều 104 — Quyền, nghĩa vụ của ông bà nội, ông bà ngoại và cháu
  • Điều 105 — Quyền, nghĩa vụ của anh, chị, em
  • Điều 106 — Quyền, nghĩa vụ của cô, dì, chú, cậu, bác ruột và cháu ruột

Tất cả thuộc Luật Hôn nhân và gia đình 2014, Luật số 52/2014/QH13, có hiệu lực từ ngày 01/01/2015.