Có. Điều 652 Bộ luật Dân sự gọi đây là thừa kế thế vị: cháu hưởng đúng phần mà cha hoặc mẹ mình được hưởng nếu còn sống, và chắt cũng vậy.

Trả lời ngắn: Có. Điều 652 Bộ luật Dân sự 2015 gọi đây là thừa kế thế vị — cháu được hưởng đúng phần di sản mà cha hoặc mẹ của cháu được hưởng nếu còn sống.

Toàn văn quy tắc

Điều 652 chỉ có một đoạn, nhưng chứa hai tầng:

  • Nếu con của người để lại di sản chết trước hoặc cùng một thời điểm với người để lại di sản, thì cháu được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của cháu được hưởng nếu còn sống.
  • Nếu cháu cũng chết trước hoặc cùng một thời điểm với người để lại di sản, thì chắt được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của chắt được hưởng nếu còn sống.

Hai chi tiết dễ đọc lướt. Thứ nhất, luật ghi "chết trước hoặc cùng một thời điểm" — cả hai tình huống đều làm phát sinh thế vị. Thứ hai, phần cháu được hưởng là phần của cha mẹ cháu, không phải một suất riêng.

Vì sao chi tiết thứ hai quan trọng

Vì nó quyết định con số. Giả sử người để lại di sản có ba người con. Người con thứ nhất mất trước, để lại hai đứa con.

Di sản chia làm ba phần bằng nhau (khoản 2 Điều 651: những người thừa kế cùng hàng được hưởng phần di sản bằng nhau). Hai đứa cháu cùng nhau nhận một phần ba — tức là phần của cha chúng — chứ không phải mỗi đứa một suất ngang với hai người bác còn sống.

Nếu hiểu ngược lại thì di sản sẽ bị chia thành bốn suất, và hai người con còn sống bị thiệt.

Thế vị nằm trong hàng thừa kế nào

Thừa kế thế vị không tạo ra một hàng mới. Nó cho cháu bước vào chỗ của cha mẹ trong hàng thừa kế thứ nhất — hàng gồm vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết (điểm a khoản 1 Điều 651).

Đây là điểm phân biệt với quy định ở điểm b khoản 1 Điều 651, nơi cháu ruột của người chết xuất hiện trong hàng thừa kế thứ hai khi người chết là ông bà. Hai đường vào hoàn toàn khác nhau:

  • Thế vị (Điều 652): cháu thay chỗ cha mẹ đã mất, đứng ở hàng thứ nhất, nhận phần của cha mẹ.
  • Hàng thứ hai (điểm b khoản 1 Điều 651): cháu chỉ được hưởng khi không còn ai ở hàng thứ nhất — theo khoản 3 Điều 651, người ở hàng sau chỉ được hưởng nếu không còn ai ở hàng trước do đã chết, không có quyền hưởng di sản, bị truất quyền hoặc từ chối nhận.

Nhầm hai đường này là nhầm cả kết quả chia.

Thế vị chỉ áp dụng khi chia theo pháp luật

Điều 652 nằm trong chương thừa kế theo pháp luật. Nếu người để lại di sản có di chúc hợp pháp định đoạt toàn bộ tài sản thì phần định đoạt ấy thực hiện theo di chúc, và cơ chế thế vị không xen vào.

Trên thực tế, thế vị thường xuất hiện nhất trong các vụ chia di sản là nhà đất của ông bà để lại, khi một trong các con đã mất trước ông bà — và các cháu mới là người đi làm thủ tục.

Ba câu hỏi nên trả lời trước khi chia

  • Người con đó mất trước hay sau người để lại di sản? Mất sau thì không phải thế vị — phần của họ đã thuộc di sản của chính họ, và chia theo hàng thừa kế của họ. Đây là hai kết quả rất khác nhau.
  • Có mấy người con của người đã mất? Vì họ chia nhau một phần, số lượng quyết định mỗi người được bao nhiêu.
  • Có di chúc không? Câu này quyết định có áp dụng chương thừa kế theo pháp luật hay không.

Điều bài viết này không trả lời được

Bài không viết về quan hệ giữa thừa kế thế vị với con nuôi và con riêng — Điều 652 không nói tới, các điều 653 và 654 mới là nơi quy định, và bài chỉ nhắc tên. Bài không liệt kê các trường hợp thừa kế theo pháp luật ở Điều 650, không nêu cách xác định "cùng một thời điểm" chết khi không rõ ai chết trước, và không nêu thủ tục khai nhận di sản, thuế, lệ phí sang tên.

Nếu ông bà đang chia di sản mà trong gia đình có người đã mất trước, dịch vụ luật sư dân sự của chúng tôi dựng sơ đồ chia trên giấy tờ thật trước khi ra phòng công chứng — sai một nhánh là phải làm lại từ đầu.

Căn cứ pháp lý

  • Điều 651 — Người thừa kế theo pháp luật
  • Điều 652 — Thừa kế thế vị

Cả hai thuộc Bộ luật Dân sự 2015, Luật số 91/2015/QH13, có hiệu lực từ ngày 01/01/2017.