Con nuôi thừa kế cả hai bên gia đình. Con riêng chỉ thừa kế bố dượng, mẹ kế khi có quan hệ chăm sóc nuôi dưỡng. Ba tình huống vợ chồng vẫn được hưởng.

Hàng thừa kế thứ nhất ở Điều 651 ghi “con đẻ, con nuôi” và “vợ, chồng”. Nhưng thực tế gia đình phức tạp hơn danh sách đó: con nuôi có còn được hưởng của cha mẹ đẻ không, con riêng của vợ có được hưởng của bố dượng không, và vợ chồng đang trong quá trình ly hôn thì sao. Bộ luật Dân sự trả lời ở các Điều 653, 654 và 655.

Con nuôi được thừa kế ở cả hai bên

Điều 653 quy định: con nuôi và cha nuôi, mẹ nuôi được thừa kế di sản của nhau, và còn được thừa kế di sản theo quy định tại Điều 651 và Điều 652 của Bộ luật này.

Vế thứ hai là điểm nhiều người không để ý. Việc được nhận làm con nuôi không cắt đứt quyền thừa kế đối với gia đình gốc. Người con nuôi vẫn nằm trong hàng thừa kế thứ nhất của cha mẹ đẻ, vẫn được hưởng thừa kế thế vị theo Điều 652 nếu cha mẹ đẻ chết trước ông bà.

Nói cách khác, quan hệ nuôi dưỡng thêm một quan hệ thừa kế chứ không thay thế quan hệ cũ.

Điều kiện tiên quyết là việc nuôi con nuôi phải hợp pháp — được đăng ký theo pháp luật về nuôi con nuôi. Nuôi dưỡng trên thực tế mà không đăng ký thì không làm phát sinh quan hệ thừa kế theo Điều 653; trường hợp đó phải xét theo Điều 654 dưới đây.

Con riêng và bố dượng, mẹ kế — có điều kiện

Điều 654 đặt ra một điều kiện mà Điều 653 không có: con riêng và bố dượng, mẹ kế nếu có quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như cha con, mẹ con thì được thừa kế di sản của nhau, và còn được thừa kế theo quy định tại Điều 652 và Điều 653.

Việc mẹ tái hôn không tự động tạo ra quan hệ thừa kế giữa con riêng và người chồng mới. Phải có quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như cha con, mẹ con trên thực tế.

Điều luật không định lượng thế nào là đủ. Trong thực tiễn giải quyết tranh chấp, những yếu tố thường được xem xét gồm: sống chung bao lâu, ai nuôi dưỡng ai trong giai đoạn nào, có chăm sóc khi ốm đau không, quan hệ được cộng đồng và họ hàng thừa nhận ra sao. Đây là loại tranh chấp phụ thuộc rất nhiều vào chứng cứ và lời khai người làm chứng.

Lưu ý chiều ngược lại cũng đúng: nếu có quan hệ chăm sóc nuôi dưỡng như cha con, thì bố dượng, mẹ kế cũng được thừa kế di sản của con riêng, không chỉ một chiều.

Vợ chồng: ba tình huống vẫn được hưởng

Điều 655 xử lý ba trường hợp mà nhiều người tưởng đã mất quyền thừa kế.

Khoản 1 — đã chia tài sản chung khi hôn nhân còn tồn tại. Trường hợp vợ chồng đã chia tài sản chung mà sau đó một người chết thì người còn sống vẫn được thừa kế di sản. Chia tài sản chung không phải ly hôn; quan hệ vợ chồng vẫn còn nên quan hệ thừa kế vẫn còn.

Khoản 2 — đang xin ly hôn hoặc bản án chưa có hiệu lực. Trường hợp vợ chồng xin ly hôn mà chưa được Tòa án cho ly hôn, hoặc đã được cho ly hôn bằng bản án, quyết định nhưng chưa có hiệu lực pháp luật, nếu một người chết thì người còn sống vẫn được thừa kế di sản.

Mốc quyết định là hiệu lực pháp luật của bản án, không phải ngày nộp đơn, cũng không phải ngày tuyên án. Trong khoảng thời gian bản án chưa có hiệu lực, hai người vẫn là vợ chồng trước pháp luật.

Khoản 3 — đã kết hôn với người khác. Người đang là vợ hoặc chồng của một người tại thời điểm người đó chết thì dù sau đó đã kết hôn với người khác vẫn được thừa kế di sản.

Điều này hợp lý khi nhớ lại Điều 611: thời điểm mở thừa kế là thời điểm người có tài sản chết. Quyền thừa kế xác lập tại thời điểm đó, những gì xảy ra sau không làm mất quyền đã phát sinh.

Ba nhóm này nằm ở hàng thừa kế nào

Con nuôi và vợ, chồng nằm ở hàng thừa kế thứ nhất theo điểm a khoản 1 Điều 651, cùng với cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ.

Theo khoản 2 Điều 651, những người thừa kế cùng hàng được hưởng phần di sản bằng nhau. Con nuôi hưởng phần bằng con đẻ, không ít hơn. Con riêng thỏa mãn điều kiện Điều 654 cũng vậy.

Khi cả nhà đã thống nhất thì làm thế nào

Điều 656 cho phép những người thừa kế họp mặt sau khi có thông báo về việc mở thừa kế hoặc di chúc được công bố, để thỏa thuận hai việc:

  • cử người quản lý di sản, người phân chia di sản, xác định quyền và nghĩa vụ của những người này — nếu người để lại di sản không chỉ định trong di chúc;
  • cách thức phân chia di sản.

Khoản 2 Điều 656 đặt một yêu cầu bắt buộc: mọi thỏa thuận của những người thừa kế phải được lập thành văn bản. Thỏa thuận miệng trong bữa cơm gia đình không có giá trị khi một người đổi ý — và đổi ý là điều thường xảy ra vài năm sau, khi giá đất tăng.

Điều bài viết này không trả lời được

Bài viết không nêu điều kiện để việc nuôi con nuôi được công nhận hợp pháp — nội dung đó thuộc Luật Nuôi con nuôi, là văn bản khác. Với những trường hợp nuôi dưỡng từ trước khi có luật này, việc công nhận cần xem xét riêng.

Bài cũng không đưa ra tiêu chí định lượng cho “quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như cha con, mẹ con” ở Điều 654, vì bản thân điều luật không định lượng. Đây là chỗ cần luật sư đánh giá dựa trên chứng cứ cụ thể của gia đình bạn, và là loại tranh chấp nên chuẩn bị hồ sơ từ sớm thay vì đợi phát sinh mâu thuẫn.

Nếu ông bà cần xem xét trường hợp cụ thể của mình, dịch vụ luật sư dân sự của chúng tôi đọc hồ sơ trước khi đưa ra bất kỳ kết luận nào.

Căn cứ pháp lý

  • Điều 651, Điều 652, Điều 653, Điều 654, Điều 655, Điều 656 Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 ngày 24/11/2015.
  • Bản đối chiếu: Công báo số 1245 + 1246 ngày 28/12/2015.