Chủ súc vật phải bồi thường. Nhà cửa, công trình gây thiệt hại thì chủ sở hữu, người quản lý chịu, và người thi công có lỗi phải liên đới.
Trả lời ngắn: Nguyên tắc chung là chủ sở hữu chịu. Nhưng luật tách nhiều nhánh, và có những nhánh mà người khác cùng phải chịu chung với chủ.
Nguyên tắc nền: tài sản gây thiệt hại
Khoản 3 Điều 584 Bộ luật Dân sự 2015 đặt quy tắc gốc: trường hợp tài sản gây thiệt hại thì chủ sở hữu, người chiếm hữu tài sản phải chịu trách nhiệm bồi thường — trừ trường hợp thuộc khoản 2 Điều này.
Khoản 2 loại trừ hai tình huống: thiệt hại phát sinh do sự kiện bất khả kháng, hoặc hoàn toàn do lỗi của bên bị thiệt hại.
Chữ hoàn toàn rất chặt. Người bị thiệt hại chỉ có một phần lỗi thì chủ tài sản vẫn phải bồi thường.
Súc vật gây thiệt hại — bốn nhánh
Điều 603 chia tình huống khá tỉ mỉ.
Nhánh 1 — chủ và người đang giữ
Khoản 1: chủ sở hữu súc vật phải bồi thường thiệt hại do súc vật gây ra. Người chiếm hữu, sử dụng súc vật phải bồi thường trong thời gian chiếm hữu, sử dụng — trừ trường hợp có thỏa thuận khác.
Gửi chó cho người khác trông trong lúc đi vắng thì trách nhiệm chuyển sang người trông, giới hạn trong khoảng thời gian đó.
Nhánh 2 — người thứ ba chọc phá
Khoản 2: nếu người thứ ba hoàn toàn có lỗi làm cho súc vật gây thiệt hại thì người thứ ba phải bồi thường. Nếu người thứ ba và chủ sở hữu cùng có lỗi thì liên đới bồi thường.
Lại là chữ "hoàn toàn". Người trêu chó phải là người có lỗi hoàn toàn thì chủ mới thoát; cùng có lỗi thì cùng chịu.
Nhánh 3 — súc vật bị chiếm giữ trái phép
Khoản 3: súc vật bị chiếm hữu, sử dụng trái pháp luật mà gây thiệt hại thì người chiếm hữu, sử dụng trái pháp luật phải bồi thường. Nhưng khi chủ sở hữu hoặc người đang giữ có lỗi trong việc để súc vật bị chiếm giữ trái phép thì phải liên đới bồi thường.
Cùng một logic với nguồn nguy hiểm cao độ: mất quyền kiểm soát không đương nhiên hết trách nhiệm, nếu việc mất ấy có phần lỗi của mình.
Nhánh 4 — thả rông theo tập quán
Khoản 4 nhắc tới trường hợp súc vật thả rông theo tập quán mà gây thiệt hại thì chủ sở hữu bồi thường theo tập quán. Đây là nhánh có điều kiện áp dụng hẹp và gắn với tập quán địa phương; bài viết không đi sâu vì việc xác định tập quán nào được áp dụng thuộc đánh giá của Tòa án.
Nhà cửa, công trình xây dựng
Điều 605 ngắn nhưng phủ rộng. Chủ sở hữu, người chiếm hữu, người được giao quản lý, sử dụng nhà cửa, công trình xây dựng khác phải bồi thường thiệt hại do nhà cửa, công trình đó gây ra cho người khác.
Danh sách chủ thể ở đây rộng hơn Điều 603: ngoài chủ và người chiếm hữu, còn có người được giao quản lý, sử dụng. Người thuê nhà, đơn vị được giao quản lý công trình đều nằm trong diện này.
Người thi công có lỗi thì liên đới
Câu thứ hai của Điều 605: khi người thi công có lỗi trong việc để nhà cửa, công trình gây thiệt hại thì phải liên đới bồi thường.
Đây là điểm quan trọng với công trình mới xây hoặc mới sửa. Ban công rơi, tường đổ do lỗi thi công thì nhà thầu cùng chịu với chủ nhà — người bị thiệt hại có thể yêu cầu cả hai.
"Liên đới" nghĩa là gì trong thực tế
Cả Điều 603 và Điều 605 đều dùng chữ liên đới ở những nhánh có nhiều người cùng có lỗi. Với người bị thiệt hại, điều này có lợi: họ không phải tự phân định ai lỗi bao nhiêu trước khi đòi.
Liên đới nghĩa là người bị thiệt hại được yêu cầu bất kỳ ai trong số những người cùng chịu trách nhiệm phải trả toàn bộ, thay vì phải đi đòi từng người một phần. Việc phân chia lại giữa những người đó là chuyện của họ với nhau, xảy ra sau, và không làm chậm việc bồi thường cho người bị thiệt hại.
Đây là lý do luật đặt trách nhiệm liên đới đúng ở những nhánh có nhiều người cùng có lỗi: nếu bắt người bị thiệt hại tự chứng minh tỷ lệ lỗi của từng người trước khi được bồi thường, phần lớn vụ việc sẽ bế tắc ngay từ đầu.
Ba việc nên làm ngay sau khi thiệt hại xảy ra
- Ghi lại hiện trạng — ảnh, video, thời điểm. Hiện trường thay đổi rất nhanh, nhất là với cây đổ hoặc vật rơi.
- Xác định ai đang giữ tài sản tại thời điểm xảy ra, không chỉ ai đứng tên chủ sở hữu — vì Điều 603 và Điều 605 đều tính tới người chiếm hữu, người được giao quản lý.
- Giữ chứng từ chi phí khắc phục, vì đây là phần dễ chứng minh nhất khi yêu cầu bồi thường.
Điều bài viết này không trả lời được
Bài viết không diễn giải Điều 604 về cây cối vì tôi chưa đối chiếu điều đó — trường hợp cây đổ cần đọc thêm điều luật riêng ấy. Bài cũng không xác định được ai "có lỗi" trong một vụ việc cụ thể, cũng không đánh giá được một tình huống có phải bất khả kháng hay không. Cả hai đều là vấn đề chứng cứ.
Cần luật sư đọc hồ sơ, xem dịch vụ luật sư dân sự.
Căn cứ pháp lý
Điều 603, Điều 605 và khoản 2, khoản 3 Điều 584 Bộ luật Dân sự 2015 (Luật số 91/2015/QH13).
