Điều 104 Luật Đất đai 2024 quy định Nhà nước bồi thường chi phí tháo dỡ, di chuyển, lắp đặt. Riêng máy móc, dây chuyền sản xuất còn được bồi thường thiệt hại phát sinh khi tháo lắp.
Đây là điều ngắn nhất trong chương bồi thường — chỉ hai khoản — nhưng lại là khoản tiền dễ bị bỏ sót nhất, đặc biệt với hộ kinh doanh và cơ sở sản xuất.
Ba loại chi phí được bồi thường
Khoản 1 Điều 104 quy định: khi Nhà nước thu hồi đất mà phải di chuyển tài sản thì được Nhà nước bồi thường chi phí để:
- Tháo dỡ;
- Di chuyển;
- Lắp đặt.
Cả ba khâu đều được tính, không chỉ riêng khâu vận chuyển. Chi phí thuê nhân công tháo dỡ ở nơi cũ và lắp lại ở nơi mới đều thuộc phạm vi bồi thường.
Máy móc, dây chuyền sản xuất được thêm một khoản
Vẫn tại khoản 1: trường hợp phải di chuyển hệ thống máy móc, dây chuyền sản xuất thì còn được bồi thường đối với thiệt hại khi tháo dỡ, vận chuyển, lắp đặt.
Đây là khoản độc lập với chi phí. Chi phí là tiền bỏ ra để làm; thiệt hại là tổn thất phát sinh trong quá trình đó — máy móc hư hỏng, linh kiện không tái sử dụng được, thiết bị giảm độ chính xác sau khi tháo lắp.
Với dây chuyền sản xuất công nghiệp, khoản thiệt hại này thường lớn hơn nhiều so với chi phí vận chuyển thuần túy. Nhiều thiết bị được lắp đặt và căn chỉnh cố định, tháo ra rồi lắp lại không còn nguyên trạng.
Mức bồi thường do tỉnh quy định
Khoản 2 giao Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quy định mức bồi thường nêu tại khoản 1.
Vì vậy mức cụ thể khác nhau giữa các địa phương. Trước khi thống nhất phương án, nên tra quyết định của tỉnh nơi có đất về đơn giá bồi thường chi phí di chuyển tài sản.
Khoản này khác gì các khoản còn lại
Cần phân biệt bốn dòng tiền khi bị thu hồi đất, mỗi dòng có căn cứ riêng:
- Bồi thường về đất — Điều 95 đến Điều 101;
- Bồi thường tài sản gắn liền với đất — nhà, công trình theo Điều 102; cây trồng, vật nuôi theo Điều 103;
- Bồi thường chi phí di chuyển tài sản — Điều 104;
- Các khoản hỗ trợ — Điều 108, trong đó có hỗ trợ ổn định sản xuất, kinh doanh và hỗ trợ di dời vật nuôi.
Bốn dòng này cộng lại, không thay thế nhau. Phương án bồi thường thiếu một dòng là căn cứ để kiến nghị bổ sung.
Hồ sơ nên chuẩn bị
Vì đây là bồi thường chi phí thực tế, chứng minh được đến đâu tính đến đó:
- Danh mục tài sản phải di chuyển — lập chi tiết, kể cả thiết bị nhỏ. Yêu cầu đưa đủ vào biên bản kiểm đếm;
- Báo giá tháo dỡ, vận chuyển, lắp đặt từ đơn vị có năng lực — đặc biệt quan trọng với máy móc chuyên dụng;
- Tài liệu kỹ thuật của thiết bị — hướng dẫn của nhà sản xuất về việc tháo lắp, cảnh báo về hư hỏng hoặc giảm tuổi thọ, làm căn cứ cho khoản bồi thường thiệt hại;
- Biên bản hiện trạng thiết bị trước khi tháo dỡ, có ảnh chụp.
Lưu ý với hộ kinh doanh nhỏ
Hộ kinh doanh thường chỉ nghĩ tới bồi thường nhà và đất, mà bỏ qua chi phí di chuyển thiết bị, hàng hóa, biển hiệu, hệ thống điện nước riêng. Những khoản này đều thuộc phạm vi Điều 104 nếu phải di chuyển.
Ngoài ra, việc phải ngừng kinh doanh do thu hồi đất còn được xem xét hỗ trợ theo khoản 3 Điều 91 và điểm b khoản 1 Điều 108 — hỗ trợ ổn định sản xuất, kinh doanh. Đây là khoản riêng, cần nêu rõ trong quá trình lập phương án.
Khoản này nằm ở đâu trong cả quy trình
Chi phí di chuyển tài sản không được tính riêng lẻ mà nằm trong phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư chung. Vì vậy thời điểm để nêu ý kiến về nó là thời điểm lập phương án, không phải lúc đã có quyết định.
Khoản 1 Điều 87 quy định trước khi thông báo thu hồi đất được ban hành, Ủy ban nhân dân cấp xã nơi có đất chủ trì phối hợp với Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cùng cấp, đơn vị thực hiện nhiệm vụ bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và các cơ quan liên quan tổ chức họp với người có đất trong khu vực thu hồi, để phổ biến và tiếp nhận ý kiến về dự kiến nội dung kế hoạch bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, cùng ba nội dung khác.
Đây là dịp sớm nhất để nêu những thứ dễ bị bỏ sót khi kiểm đếm: máy móc phải tháo dỡ, dây chuyền cần kỹ thuật viên lắp lại, hàng hóa phải thuê kho tạm.
Nguyên tắc chung mà phương án phải tuân theo
Khoản 1 Điều 91 đặt yêu cầu cho toàn bộ việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư: phải bảo đảm dân chủ, khách quan, công bằng, công khai, minh bạch, kịp thời và đúng quy định của pháp luật; vì lợi ích chung, sự phát triển bền vững, văn minh và hiện đại của cộng đồng, của địa phương; quan tâm đến đối tượng chính sách xã hội, đối tượng trực tiếp sản xuất nông nghiệp.
Đây là căn cứ để yêu cầu công khai cách tính một khoản chi phí, chứ không chỉ nhận con số cuối cùng.
Quy định chung là một chuyện, hồ sơ cụ thể của ông bà lại là chuyện khác. Dịch vụ luật sư đất đai của chúng tôi đọc giấy tờ trước và nói rõ vụ việc đang đứng ở đâu.
Căn cứ pháp lý
Điều 104 Luật Đất đai 2024 (Luật số 31/2024/QH15).
