Điều 89 Luật Đất đai 2024 đặt bốn điều kiện bắt buộc trước khi cưỡng chế, cấm cưỡng chế ban đêm, ngày lễ và trong 15 ngày trước sau Tết Âm lịch.
Cưỡng chế thu hồi đất là biện pháp cuối cùng, và cũng là khâu dễ phát sinh căng thẳng nhất. Điều 89 Luật Đất đai 2024 quy định khá chi tiết về nguyên tắc, điều kiện, thẩm quyền và trình tự — trong đó có những giới hạn về thời điểm rất cụ thể.
Ba nguyên tắc
Khoản 1 nêu:
- Tiến hành công khai, minh bạch, dân chủ, khách quan, bảo đảm trật tự, an toàn, đúng quy định pháp luật;
- Thực hiện trong giờ hành chính — kèm danh sách các thời điểm bị cấm nêu dưới đây;
- Áp dụng với người sử dụng đất, chủ sở hữu tài sản gắn liền với đất và đối tượng khác có liên quan đến khu đất thu hồi.
Những thời điểm không được cưỡng chế
Điểm b khoản 1 liệt kê rõ:
- Từ 10 giờ đêm hôm trước đến 6 giờ sáng hôm sau;
- Các ngày nghỉ, ngày lễ theo quy định của pháp luật;
- Ngày lễ theo truyền thống của đồng bào dân tộc;
- Trong 15 ngày trước và 15 ngày sau nghỉ Tết Âm lịch;
- Các trường hợp đặc biệt khác làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến an ninh, chính trị, trật tự an toàn xã hội, phong tục, tập quán tại địa phương.
Đây là quy định cụ thể tới mức có thể đối chiếu ngay bằng lịch. Cưỡng chế diễn ra ngoài các khung thời gian cho phép là căn cứ để khiếu nại.
Bốn điều kiện phải có đủ
Khoản 2 quy định cưỡng chế chỉ được thực hiện khi có đủ cả bốn điều kiện:
- Quyết định thu hồi đất đã có hiệu lực mà người có đất không chấp hành, sau khi Ủy ban nhân dân cấp xã, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp xã nơi có đất và cơ quan quản lý đất đai hoặc đơn vị thực hiện bồi thường đã vận động, thuyết phục;
- Quyết định cưỡng chế đã được niêm yết công khai tại trụ sở Ủy ban nhân dân cấp xã và địa điểm sinh hoạt chung của khu dân cư nơi có đất;
- Quyết định cưỡng chế đã có hiệu lực thi hành;
- Người bị cưỡng chế đã nhận được quyết định cưỡng chế có hiệu lực thi hành.
Bước vận động, thuyết phục là điều kiện bắt buộc, không phải thủ tục hình thức. Thiếu bước này thì chưa đủ điều kiện cưỡng chế.
Nếu người bị cưỡng chế từ chối nhận quyết định hoặc vắng mặt khi giao quyết định, thì Ủy ban nhân dân cấp xã lập biên bản — biên bản này thay cho việc nhận.
Ai ra quyết định và thời hạn thi hành
Khoản 3: Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp huyện ban hành quyết định cưỡng chế và tổ chức thực hiện.
Quyết định cưỡng chế phải được thi hành trong thời hạn 10 ngày kể từ ngày người bị cưỡng chế nhận được quyết định, hoặc kể từ ngày Ủy ban nhân dân cấp xã lập biên bản về việc vắng mặt hoặc từ chối nhận — trừ khi chính quyết định cưỡng chế quy định thời gian dài hơn.
Trình tự thực hiện
Khoản 4 quy định bốn bước:
- Thành lập Ban cưỡng chế thu hồi đất. Trưởng ban là Chủ tịch hoặc Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp huyện; thành viên gồm đại diện cơ quan thanh tra, tư pháp, tài nguyên và môi trường, xây dựng; đơn vị thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; đại diện lãnh đạo Ủy ban nhân dân cấp xã nơi có đất;
- Vận động, thuyết phục, đối thoại với người bị cưỡng chế. Nếu người bị cưỡng chế chấp hành thì lập biên bản ghi nhận, và việc bàn giao đất thực hiện chậm nhất là 30 ngày kể từ ngày lập biên bản;
- Tổ chức cưỡng chế nếu không chấp hành. Ban cưỡng chế có quyền buộc người bị cưỡng chế và người liên quan ra khỏi khu đất, tự chuyển tài sản ra ngoài; nếu không thực hiện thì Ban cưỡng chế di chuyển người và tài sản ra khỏi khu đất. Trường hợp người bị cưỡng chế từ chối nhận tài sản thì Ban cưỡng chế phải lập biên bản, bảo quản tài sản và thông báo cho người có tài sản đến nhận lại;
- Mời đại diện Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp huyện tham gia giám sát việc cưỡng chế.
Trách nhiệm các bên và kinh phí
Khoản 5 phân định: Ủy ban nhân dân cấp huyện tổ chức thực hiện, giải quyết khiếu nại liên quan, bảo đảm điều kiện phương tiện và bố trí kinh phí. Ban cưỡng chế lập phương án và dự toán kinh phí trình phê duyệt, bàn giao đất cho đơn vị thực hiện bồi thường. Lực lượng công an bảo vệ trật tự, an toàn. Ủy ban nhân dân cấp xã phối hợp giao và niêm yết công khai quyết định, tham gia cưỡng chế, phối hợp niêm phong và di chuyển tài sản.
Về tài sản trên đất: chi phí bảo quản do chủ sở hữu chịu trách nhiệm thanh toán.
Khoản 6: kinh phí cưỡng chế do ngân sách nhà nước bảo đảm, lập thành một khoản trong kinh phí bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.
Người bị cưỡng chế nên làm gì
Quyền khiếu nại vẫn còn nguyên trong suốt quá trình. Nếu cho rằng việc cưỡng chế không đủ điều kiện, nên đối chiếu ngay bốn điều kiện tại khoản 2 và các mốc thời gian bị cấm tại điểm b khoản 1, đồng thời ghi nhận lại diễn biến để làm căn cứ khiếu nại theo Điều 237 của Luật.
Quy định chung là một chuyện, hồ sơ cụ thể của ông bà lại là chuyện khác. Dịch vụ luật sư đất đai của chúng tôi đọc giấy tờ trước và nói rõ vụ việc đang đứng ở đâu.
Căn cứ pháp lý
Điều 89 Luật Đất đai 2024 (Luật số 31/2024/QH15).
