Được, nhưng phải yêu cầu Tòa án tuyên bố vô hiệu, và thời hiệu chỉ 02 năm. Mốc tính thời hiệu của lừa dối khác mốc của đe dọa, cưỡng ép.

Trả lời ngắn: Được, nhưng phải yêu cầu Tòa án tuyên bố vô hiệu — hợp đồng không tự mất hiệu lực. Và thời hiệu yêu cầu chỉ có 02 năm.

Điều 127 định nghĩa hai hành vi

Khi một bên tham gia giao dịch dân sự do bị lừa dối hoặc bị đe dọa cưỡng ép thì có quyền yêu cầu Tòa án tuyên bố giao dịch đó vô hiệu. Điều 127 định nghĩa luôn cả hai:

  • Lừa dối là hành vi cố ý của một bên hoặc của người thứ ba nhằm làm cho bên kia hiểu sai lệch về chủ thể, tính chất của đối tượng, hoặc nội dung của giao dịch, nên đã xác lập giao dịch đó.
  • Đe dọa, cưỡng ép là hành vi cố ý của một bên hoặc người thứ ba làm cho bên kia buộc phải thực hiện giao dịch nhằm tránh thiệt hại về tính mạng, sức khỏe, danh dự, uy tín, nhân phẩm, tài sản của mình hoặc của người thân thích của mình.

Hai chi tiết quan trọng trong định nghĩa. Thứ nhất, hành vi có thể đến từ người thứ ba, không nhất thiết từ phía bên kia trong hợp đồng. Thứ hai, ở nhánh đe dọa, thiệt hại bị đe dọa có thể nhắm vào người thân thích chứ không chỉ bản thân người ký.

Nhầm lẫn thì khác — Điều 126

Nhầm lẫn không có yếu tố cố ý của ai cả. Khoản 1 Điều 126: nếu giao dịch được xác lập có sự nhầm lẫn làm cho một bên hoặc các bên không đạt được mục đích của việc xác lập giao dịch, thì bên bị nhầm lẫn có quyền yêu cầu Tòa án tuyên bố vô hiệu.

Khoản 2 đặt hai ngoại lệ — giao dịch không vô hiệu nếu:

  • mục đích xác lập giao dịch của các bên đã đạt được; hoặc
  • các bên có thể khắc phục ngay được sự nhầm lẫn, làm cho mục đích vẫn đạt được.

Nói cách khác, nhầm lẫn chỉ là lý do hủy khi nó thật sự làm hỏng mục đích của giao dịch. Sai một chi tiết mà vẫn sửa được thì phải sửa, không phải hủy.

Thời hiệu 02 năm — và ba mốc tính khác nhau

Khoản 1 Điều 132 đặt thời hiệu 02 năm cho yêu cầu tuyên bố vô hiệu theo các điều 125, 126, 127, 128 và 129. Nhưng mốc bắt đầu tính khác nhau tùy lý do:

  • Nhầm lẫn, lừa dối — kể từ ngày người bị nhầm lẫn, bị lừa dối biết hoặc phải biết giao dịch được xác lập do bị nhầm lẫn, do bị lừa dối.
  • Đe dọa, cưỡng ép — kể từ ngày người có hành vi đe dọa, cưỡng ép chấm dứt hành vi đó.
  • Vi phạm hình thức — kể từ ngày giao dịch được xác lập.

Sự khác biệt này rất thực tế. Với lừa dối, đồng hồ chạy từ lúc nạn nhân phát hiện ra — có thể là nhiều năm sau khi ký. Với đe dọa, đồng hồ chỉ chạy khi sức ép đã chấm dứt, vì trong lúc còn bị ép thì không ai đi kiện được.

Khoản 2 Điều 132 quy định hậu quả khi hết thời hiệu mà không có yêu cầu. Bài viết này cố ý không diễn giải khoản đó, vì bản gốc mà chúng tôi đối chiếu bị cắt giữa chừng — đây là chỗ luật sư phải đọc nguyên văn.

Hủy rồi thì sao — Điều 131

Giao dịch bị tuyên vô hiệu không làm phát sinh quyền, nghĩa vụ kể từ thời điểm xác lập. Các bên khôi phục lại tình trạng ban đầu, hoàn trả cho nhau những gì đã nhận; không hoàn trả được bằng hiện vật thì trị giá thành tiền. Bên ngay tình trong việc thu hoa lợi, lợi tức không phải hoàn trả. Và bên có lỗi gây thiệt hại thì phải bồi thường.

Vế cuối là điểm nhiều người bỏ qua: người lừa dối không chỉ mất giao dịch, mà còn phải bồi thường thiệt hại đã gây ra.

Ba việc nên làm ngay khi phát hiện bị lừa

  • Ghi lại mốc thời gian phát hiện và bằng chứng cho mốc đó. Thời hiệu tính từ ngày biết hoặc phải biết, nên mốc này quyết định vụ việc còn trong hạn hay không.
  • Giữ mọi trao đổi — tin nhắn, thư điện tử, ghi âm nếu hợp pháp. Lừa dối là hành vi cố ý, và cố ý phải chứng minh.
  • Đừng tiếp tục thực hiện hợp đồng mà không hỏi ý kiến pháp lý trước, vì việc tiếp tục có thể ảnh hưởng tới cách đánh giá vụ việc.

Điều bài viết này không trả lời được

Bài không diễn giải khoản 2 Điều 132 vì bản gốc đối chiếu bị cắt giữa chừng. Bài không nêu ranh giới giữa lừa dối trong dân sự và tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản của Bộ luật Hình sự, chỉ nhắc tên các điều 125 và 128, không đưa cách chứng minh hành vi lừa dối hay đe dọa, và không nêu trình tự tố tụng, án phí.

Thời hiệu 02 năm trôi nhanh hơn người ta tưởng. Dịch vụ luật sư dân sự của chúng tôi xem trước hồ sơ để xác định mốc tính thời hiệu của vụ việc — đây là việc nên làm sớm, không nên chờ.

Căn cứ pháp lý

  • Điều 126 — Giao dịch dân sự vô hiệu do bị nhầm lẫn
  • Điều 127 — Giao dịch dân sự vô hiệu do bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép
  • Điều 131 — Hậu quả pháp lý của giao dịch dân sự vô hiệu
  • Điều 132 — Thời hiệu yêu cầu Tòa án tuyên bố giao dịch dân sự vô hiệu

Tất cả thuộc Bộ luật Dân sự 2015, Luật số 91/2015/QH13, có hiệu lực từ ngày 01/01/2017.