Điều 420 Bộ luật Dân sự cho phép, nhưng phải đủ cả năm điều kiện. Và trong lúc đàm phán hay kiện tụng, hai bên vẫn phải tiếp tục thực hiện hợp đồng.

Trả lời ngắn: Có một con đường, nhưng hẹp. Điều 420 Bộ luật Dân sự 2015 đòi đủ năm điều kiện cùng lúc, và ngay cả khi đủ thì bước đầu tiên cũng chỉ là quyền yêu cầu đàm phán lại — không phải quyền tự sửa hợp đồng.

Năm điều kiện của khoản 1

Hoàn cảnh thay đổi cơ bản khi có đủ:

  • sự thay đổi hoàn cảnh do nguyên nhân khách quan xảy ra sau khi giao kết hợp đồng;
  • tại thời điểm giao kết, các bên không thể lường trước được về sự thay đổi hoàn cảnh;
  • hoàn cảnh thay đổi lớn đến mức nếu các bên biết trước thì hợp đồng đã không được giao kết, hoặc được giao kết nhưng với nội dung hoàn toàn khác;
  • việc tiếp tục thực hiện hợp đồng mà không thay đổi nội dung sẽ gây thiệt hại nghiêm trọng cho một bên;
  • bên có lợi ích bị ảnh hưởng đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết trong khả năng cho phép, phù hợp với tính chất của hợp đồng, mà vẫn không thể ngăn chặn hay giảm thiểu mức độ ảnh hưởng.

Điều kiện thứ hai và thứ năm là chỗ phần lớn vụ việc dừng lại. Biến động giá vật liệu là việc thị trường vẫn xảy ra, nên lập luận "không thể lường trước" phải rất thuyết phục. Còn điều kiện thứ năm buộc bên yêu cầu phải chứng minh mình đã cố gắng trước khi đi đòi sửa hợp đồng.

Hai bước, theo đúng thứ tự

Bước một — đàm phán. Khoản 2: bên có lợi ích bị ảnh hưởng có quyền yêu cầu bên kia đàm phán lại hợp đồng trong một thời hạn hợp lý. Đây là quyền yêu cầu ngồi lại, không phải quyền áp đặt nội dung mới.

Bước hai — ra Tòa. Khoản 3: nếu các bên không thể thỏa thuận được về việc sửa đổi trong một thời hạn hợp lý, một trong các bên có thể yêu cầu Tòa án:

  • chấm dứt hợp đồng tại một thời điểm xác định; hoặc
  • sửa đổi hợp đồng để cân bằng quyền và lợi ích hợp pháp của các bên do hoàn cảnh thay đổi cơ bản.

Tòa án ưu tiên chấm dứt hơn là sửa

Đoạn cuối khoản 3 đặt một giới hạn rất rõ: Tòa án chỉ được quyết định việc sửa đổi hợp đồng trong trường hợp việc chấm dứt hợp đồng sẽ gây thiệt hại lớn hơn so với các chi phí để thực hiện hợp đồng nếu được sửa đổi.

Đây là một lựa chọn có chủ ý của nhà làm luật. Tòa án viết lại nội dung hợp đồng là việc can thiệp sâu vào thỏa thuận của các bên, nên chỉ làm khi phương án chấm dứt tệ hơn.

Điểm khắc nghiệt nhất: khoản 4

Trong quá trình đàm phán sửa đổi, chấm dứt hợp đồng, và trong cả thời gian Tòa án giải quyết vụ việc, các bên vẫn phải tiếp tục thực hiện nghĩa vụ của mình theo hợp đồng — trừ trường hợp có thỏa thuận khác.

Nghĩa là không được tự ý dừng thi công, dừng giao hàng, dừng thanh toán trong lúc chờ. Dừng là vi phạm hợp đồng, và khi đó bên yêu cầu đàm phán lại trở thành bên vi phạm — đúng vào lúc họ cần Tòa án nhìn mình có lý.

Đừng nhầm với bất khả kháng

Hai chế định thường bị gọi lẫn, nhưng khác nhau về bản chất:

  • Hoàn cảnh thay đổi cơ bản (Điều 420) — hợp đồng vẫn thực hiện được, nhưng thực hiện thì một bên thiệt hại nghiêm trọng. Hướng xử lý là đàm phán lại, sửa đổi hoặc chấm dứt.
  • Bất khả kháng — hướng tới việc miễn trách nhiệm khi không thể thực hiện được. Bài viết này không diễn giải chế định đó.

Giá tăng làm hợp đồng lỗ nặng thì vẫn là việc "thực hiện được nhưng thiệt hại" — thuộc nhánh Điều 420, không phải nhánh bất khả kháng.

Ba việc nên làm nếu định viện dẫn Điều 420

  • Lập hồ sơ chứng minh tính khách quan và tính không lường trước ngay khi biến động xảy ra, chứ không đợi tới lúc tranh chấp.
  • Ghi lại mọi biện pháp đã áp dụng để giảm thiệt hại — điều kiện thứ năm đòi đúng cái này.
  • Gửi yêu cầu đàm phán bằng văn bản, và tiếp tục thực hiện hợp đồng trong khi chờ, đúng theo khoản 4.

Điều bài viết này không trả lời được

Bài chỉ nhắc tên Điều 156 (bất khả kháng) và Điều 351 để phân biệt, chưa đối chiếu bản gốc hai điều đó. Bài không đưa tiêu chí xác định "thời hạn hợp lý" và "thiệt hại nghiêm trọng" vì luật không nêu, không dẫn án lệ hay thực tiễn xét xử về Điều 420, không viết về các điều khoản điều chỉnh giá trong hợp đồng xây dựng theo pháp luật chuyên ngành, và không nêu trình tự tố tụng, án phí.

Đây là điều luật ít được viện dẫn thành công vì ngưỡng rất cao. Dịch vụ luật sư dân sự của chúng tôi đọc hợp đồng và đánh giá thẳng thắn vụ việc có đủ năm điều kiện hay không, trước khi ông bà bỏ chi phí theo đuổi.

Căn cứ pháp lý

  • Điều 420 — Thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản

Thuộc Bộ luật Dân sự 2015, Luật số 91/2015/QH13, có hiệu lực từ ngày 01/01/2017.