Điều 239 và 240 Luật Đất đai 2024 phân biệt hai chế độ trách nhiệm: với người sử dụng đất và với cán bộ quản lý đất đai khi thi hành công vụ.
Luật Đất đai 2024 dành hai điều riêng cho việc xử lý vi phạm — một cho người sử dụng đất, một cho cán bộ quản lý. Sự tách bạch này cho thấy trách nhiệm của cán bộ được đặt thành một chế định độc lập.
Xử lý người có hành vi vi phạm
Điều 239 quy định ngắn gọn: người có hành vi vi phạm pháp luật về đất đai thì tùy theo tính chất, mức độ vi phạm mà bị:
- Xử lý kỷ luật;
- Xử lý vi phạm hành chính;
- Hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự;
và nếu gây thiệt hại thì phải bồi thường theo quy định của pháp luật.
Bốn hình thức này có thể áp dụng đồng thời: bị xử phạt hành chính không loại trừ nghĩa vụ bồi thường thiệt hại.
Ba nhóm hành vi vi phạm của cán bộ
Khoản 1 Điều 240 liệt kê cụ thể các hành vi vi phạm trong quản lý đất đai khi thi hành công vụ.
Lợi dụng hoặc lạm dụng chức vụ, quyền hạn
Điểm a: làm trái quy định của pháp luật trong các công tác:
- Quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất;
- Giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất;
- Thu hồi đất, trưng dụng đất;
- Bồi thường, hỗ trợ, tái định cư;
- Xác định nghĩa vụ tài chính về đất đai;
- Quản lý hồ sơ địa chính, đăng ký, cấp Giấy chứng nhận — kể cả các mẫu giấy cũ;
- Ra quyết định hành chính trong quản lý đất đai.
Thiếu trách nhiệm
Điểm b: thiếu trách nhiệm trong quản lý để xảy ra vi phạm pháp luật về đất đai, hoặc có hành vi khác gây thiệt hại đến lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất.
Điểm này nhắm vào hành vi không hành động, tương ứng với khoản 6 Điều 11 — nghiêm cấm việc không ngăn chặn, không xử lý hành vi vi phạm pháp luật về đất đai.
Vi phạm về công khai, thủ tục và báo cáo
Điểm c là nhóm liên quan trực tiếp nhất tới quyền của người dân:
- Vi phạm quy định về lấy ý kiến, công bố, công khai thông tin;
- Vi phạm quy định về trình tự, thủ tục hành chính;
- Vi phạm quy định về báo cáo trong quản lý đất đai.
Nhóm này bảo vệ hàng loạt quyền cụ thể mà Luật đã trao cho người dân:
- Điều 70 — lấy ý kiến về quy hoạch: 45 ngày cấp tỉnh, 30 ngày quy hoạch cấp huyện, 20 ngày kế hoạch hằng năm cấp huyện;
- Điều 75 — công bố công khai quy hoạch chậm nhất 15 ngày kể từ ngày phê duyệt và trong suốt kỳ quy hoạch;
- Điểm a khoản 3 Điều 87 — niêm yết phương án bồi thường 30 ngày, họp lấy ý kiến, tổ chức đối thoại trong 60 ngày nếu còn ý kiến không đồng ý;
- Khoản 1 Điều 111 — niêm yết dự kiến phương án bố trí tái định cư ít nhất 15 ngày trước khi phê duyệt;
- Khoản 7 Điều 76 — công bố công khai việc điều chỉnh, hủy bỏ thu hồi đất khi quá 2 năm chưa thực hiện.
Nếu các nghĩa vụ này không được thực hiện, đó là căn cứ theo điểm c khoản 1 Điều 240.
Hình thức xử lý cán bộ
Khoản 1 Điều 240 nêu hai hình thức: xử lý kỷ luật hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự, tùy theo tính chất, mức độ vi phạm.
Khoản 2 giao Chính phủ quy định chi tiết các hành vi vi phạm trong quản lý đất đai khi thi hành công vụ mà bị xử lý kỷ luật.
Quan hệ với các điều khác
Điều 11 — danh sách 11 hành vi bị nghiêm cấm, trong đó có: lợi dụng chức vụ, quyền hạn để làm trái quy định; không cung cấp thông tin hoặc cung cấp thông tin không chính xác, không đúng thời hạn; không ngăn chặn, không xử lý vi phạm; cản trở, gây khó khăn đối với việc thực hiện quyền của người sử dụng đất.
Điều 81 — với người sử dụng đất, hậu quả nặng nhất không phải là xử phạt mà là thu hồi đất. Nhiều khoản của Điều 81 đòi hỏi tiền đề đã bị xử phạt vi phạm hành chính mà vẫn tiếp tục vi phạm.
Điều 238 — cá nhân có quyền tố cáo hành vi vi phạm pháp luật về quản lý, sử dụng đất đai. Người tố cáo không nhất thiết là người bị thiệt hại.
Điều 237 — người sử dụng đất và người có quyền, nghĩa vụ liên quan có quyền khiếu nại, khởi kiện quyết định hành chính, hành vi hành chính về quản lý đất đai.
Chọn đúng kênh
- Bị thiệt hại do một quyết định hành chính: khiếu nại hoặc khởi kiện hành chính theo Điều 237;
- Phát hiện hành vi vi phạm, kể cả khi mình không bị thiệt hại: tố cáo theo Điều 238;
- Mâu thuẫn với người dân khác về quyền sử dụng đất: tranh chấp, bắt đầu bằng hòa giải tại Ủy ban nhân dân cấp xã theo Điều 235.
Một vụ việc có thể phát sinh cả ba kênh cùng lúc, và mỗi kênh có trình tự riêng.
Bồi thường thiệt hại
Điều 239 nêu rõ: nếu gây thiệt hại thì phải bồi thường theo quy định của pháp luật.
Với thiệt hại do cán bộ gây ra khi thi hành công vụ, việc bồi thường thuộc phạm vi pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.
Ngoài ra, điểm d khoản 1 Điều 153 xếp tiền bồi thường cho Nhà nước khi gây thiệt hại trong quản lý, sử dụng đất đai là một khoản thu ngân sách từ đất đai — chiều ngược lại, khi người sử dụng đất gây thiệt hại cho Nhà nước.
Quy định chung là một chuyện, hồ sơ cụ thể của ông bà lại là chuyện khác. Dịch vụ luật sư đất đai của chúng tôi đọc giấy tờ trước và nói rõ vụ việc đang đứng ở đâu.
Căn cứ pháp lý
Điều 239, Điều 240, Điều 11, Điều 81 Luật Đất đai 2024 (Luật số 31/2024/QH15).
