Bạo lực gia đình là căn cứ ly hôn như thế nào

Bạo lực gia đình xuất hiện ở hai chỗ khác nhau trong luật, với hai vai trò khác nhau: căn cứ cho ly hôn đơn phương, và điều kiện để người thân yêu cầu thay.

Trả lời ngắn: Bạo lực gia đình là một trong hai loại hành vi được nêu ở khoản 1 Điều 56. Nhưng bản thân hành vi đó chưa đủ — điều luật còn đòi hỏi hành vi ấy làm cho hôn nhân rơi vào tình trạng không thể tiếp tục.

Căn cứ pháp lý

Khoản 1 Điều 56:

…Tòa án giải quyết cho ly hôn nếu có căn cứ về việc vợ, chồng có hành vi bạo lực gia đình hoặc vi phạm nghiêm trọng quyền, nghĩa vụ của vợ, chồng làm cho hôn nhân lâm vào tình trạng trầm trọng, đời sống chung không thể kéo dài, mục đích của hôn nhân không đạt được.

Khoản 3 Điều 56, cho trường hợp người thân yêu cầu thay:

…Tòa án giải quyết cho ly hôn nếu có căn cứ về việc chồng, vợ có hành vi bạo lực gia đình làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính mạng, sức khỏe, tinh thần của người kia.

Hai vai trò khác nhau

• Khoản 1 — người trong cuộc tự yêu cầu ly hôn: bạo lực gia đình là một trong hai loại hành vi làm căn cứ, kèm yêu cầu về hậu quả đối với hôn nhân.
• Khoản 3 — cha mẹ, người thân thích yêu cầu thay theo khoản 2 Điều 51: ở đây bạo lực gia đình là điều kiện bắt buộc, và hậu quả phải là ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính mạng, sức khỏe, tinh thần.

Chữ "có căn cứ"

Cả hai khoản đều mở đầu bằng "nếu có căn cứ". Đây là yêu cầu về chứng cứ, không phải về lời trình bày. Việc thu thập và sắp xếp chứng cứ thường là phần quyết định của loại hồ sơ này.

Hai điều khoản, hai chuẩn khác nhau

Bạo lực gia đình xuất hiện ở hai chỗ trong Điều 56, và chuẩn chứng minh ở hai chỗ đó không giống nhau.

Khoản 1 — người vợ hoặc chồng tự yêu cầu

Ở đây bạo lực gia đình là một trong hai loại hành vi có thể viện dẫn, bên cạnh “vi phạm nghiêm trọng quyền, nghĩa vụ của vợ, chồng”. Nhưng hành vi thôi chưa đủ: điều luật đòi hành vi đó làm cho hôn nhân lâm vào tình trạng trầm trọng, đời sống chung không thể kéo dài, mục đích của hôn nhân không đạt được.

Ngoài ra khoản 1 còn có điều kiện đứng trước: hòa giải tại Tòa án không thành.

Khoản 3 — cha, mẹ hoặc người thân thích yêu cầu thay

Khi đơn do cha, mẹ hoặc người thân thích nộp theo khoản 2 Điều 51, khoản 3 Điều 56 quy định Tòa án giải quyết cho ly hôn nếu có căn cứ về việc chồng, vợ có hành vi bạo lực gia đình làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính mạng, sức khỏe, tinh thần của người kia.

So sánh hai vế sẽ thấy khác biệt: khoản 3 không đòi chứng minh hôn nhân lâm vào tình trạng trầm trọng hay mục đích hôn nhân không đạt được. Điều phải chứng minh là hành vi bạo lực và mức độ ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính mạng, sức khỏe, tinh thần.

Nhóm được yêu cầu thay phải đủ bốn điều kiện

Khoản 3 Điều 56 chỉ áp dụng cho đơn nộp theo khoản 2 Điều 51, mà khoản đó đặt bốn điều kiện phải có cùng lúc:

• Một bên vợ, chồng bị bệnh tâm thần hoặc mắc bệnh khác mà không thể nhận thức, làm chủ được hành vi;
• Người đó đồng thời là nạn nhân của bạo lực gia đình;
• Bạo lực do chồng, vợ của họ gây ra;
• Làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính mạng, sức khỏe, tinh thần của họ.

Khi bên bị bạo lực mất năng lực hành vi dân sự

Có một điểm tố tụng đi kèm nhóm này. Khoản 3 Điều 207 Bộ luật Tố tụng dân sự xếp trường hợp đương sự là vợ hoặc chồng trong vụ án ly hôn là người mất năng lực hành vi dân sự vào nhóm không tiến hành hòa giải được.

Vì vậy điều kiện “hòa giải tại Tòa án không thành” ở khoản 1 Điều 56 không đặt ra theo cách thông thường cho nhóm này — vụ án đi tiếp mà không qua phiên hòa giải.

Chứng cứ là phần bài viết không thay được

Cả khoản 1 lẫn khoản 3 đều dùng chữ “có căn cứ”. Luật không liệt kê loại tài liệu nào được coi là căn cứ, cũng không đặt ngưỡng định lượng. Việc đánh giá thuộc về Tòa án trên hồ sơ cụ thể, và đó là lý do hai vụ việc nghe giống nhau vẫn có thể có kết quả khác nhau.

Điều bài viết này không trả lời được

Định nghĩa hành vi bạo lực gia đình không nằm trong Luật Hôn nhân và gia đình mà ở Luật Phòng, chống bạo lực gia đình — văn bản riêng, ngoài phạm vi bài này. Bài viết cũng không đánh giá được chứng cứ cụ thể nào là đủ; đó là việc Tòa án cân nhắc trên từng hồ sơ.