Chưa đăng ký kết hôn mà muốn ly hôn thì Tòa án xử thế nào

Tòa án vẫn thụ lý, nhưng tuyên bố không công nhận quan hệ vợ chồng. Yêu cầu về con và tài sản vẫn được giải quyết.

Trả lời ngắn: Tòa án vẫn nhận đơn. Nhưng thay vì cho ly hôn, Tòa án tuyên bố không công nhận quan hệ vợ chồng. Nếu có yêu cầu về con và tài sản thì hai việc đó vẫn được giải quyết.

Căn cứ pháp lý

Điều 53 Luật Hôn nhân và gia đình:

1. Tòa án thụ lý đơn yêu cầu ly hôn theo quy định của pháp luật về tố tụng dân sự.

2. Trong trường hợp không đăng ký kết hôn mà có yêu cầu ly hôn thì Tòa án thụ lý và tuyên bố không công nhận quan hệ vợ chồng theo quy định tại khoản 1 Điều 14 của Luật này; nếu có yêu cầu về con và tài sản thì giải quyết theo quy định tại Điều 15 và Điều 16 của Luật này.

Ba việc được tách ra

1. Quan hệ vợ chồng: không được công nhận — vì chưa từng đăng ký nên về pháp lý chưa có hôn nhân để chấm dứt.
2. Quyền, nghĩa vụ với con: giải quyết theo Điều 15. Việc cha mẹ không đăng ký kết hôn không làm mất đi quyền và nghĩa vụ đối với con.
3. Tài sản: giải quyết theo Điều 16.

Nói cách khác: không đăng ký kết hôn thì mất phần "vợ chồng", nhưng phần "con" và phần "tài sản" vẫn có nơi giải quyết.

Tòa án vẫn thụ lý, nhưng không tuyên ly hôn

Khoản 2 Điều 53 nói rõ hai vế. Vế thứ nhất: trong trường hợp không đăng ký kết hôn mà có yêu cầu ly hôn thì Tòa án thụ lý — đơn không bị từ chối. Vế thứ hai: Tòa án tuyên bố không công nhận quan hệ vợ chồng theo quy định tại khoản 1 Điều 14.

Khác biệt không chỉ là chữ nghĩa. Tuyên bố không công nhận quan hệ vợ chồng là xác nhận rằng quan hệ hôn nhân chưa từng phát sinh về mặt pháp lý, chứ không phải chấm dứt một quan hệ đang có.

Điều 14 quy định gì

Khoản 1 Điều 14: nam, nữ có đủ điều kiện kết hôn theo quy định của Luật này mà chung sống với nhau như vợ chồng nhưng không đăng ký kết hôn thì không làm phát sinh quyền, nghĩa vụ giữa vợ và chồng. Quyền, nghĩa vụ đối với con, tài sản, nghĩa vụ và hợp đồng giữa các bên được giải quyết theo Điều 15 và Điều 16.

Khoản 2 Điều 14 nêu một khả năng quan trọng: nếu sau đó hai người thực hiện việc đăng ký kết hôn theo quy định của pháp luật thì quan hệ hôn nhân được xác lập từ thời điểm đăng ký kết hôn — không hồi tố về thời điểm bắt đầu chung sống.

Con cái: giải quyết như cha mẹ đã kết hôn

Điều 15 quy định quyền, nghĩa vụ giữa nam, nữ chung sống với nhau như vợ chồng và con được giải quyết theo quy định của Luật này về quyền, nghĩa vụ của cha mẹ và con.

Nói cách khác, việc cha mẹ không đăng ký kết hôn không làm giảm quyền của con. Các quy định về người trực tiếp nuôi con, cấp dưỡng và thăm nom ở Điều 81, 82, 83 áp dụng như bình thường — kể cả quy định con dưới 36 tháng tuổi được giao cho mẹ trực tiếp nuôi trừ trường hợp mẹ không đủ điều kiện hoặc cha mẹ có thỏa thuận khác phù hợp với lợi ích của con.

Tài sản: theo thỏa thuận trước, luật dân sự sau

Khoản 1 Điều 16 đặt thứ tự rõ ràng: quan hệ tài sản, nghĩa vụ và hợp đồng được giải quyết theo thỏa thuận giữa các bên; không có thỏa thuận thì giải quyết theo quy định của Bộ luật Dân sự và các quy định khác của pháp luật có liên quan.

Đây là khác biệt lớn nhất so với ly hôn của vợ chồng có đăng ký: không áp dụng chế độ tài sản chung của vợ chồng, mà quay về nguyên tắc sở hữu của pháp luật dân sự.

Khoản 2 Điều 16 bù lại bằng hai nguyên tắc bảo vệ: việc giải quyết quan hệ tài sản phải bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của phụ nữ và con; và công việc nội trợ và công việc khác có liên quan để duy trì đời sống chung được coi như lao động có thu nhập.

Vế thứ hai có ý nghĩa thực tế lớn: người ở nhà lo việc gia đình không bị coi là không đóng góp.

Điều bài viết này không trả lời được

Bài viết chưa đi vào nội dung Điều 15 và Điều 16 — cách xác định tài sản chung của người sống chung không đăng ký kết hôn là chủ đề riêng, phụ thuộc nhiều vào chứng cứ đóng góp của mỗi bên. Trường hợp nam nữ chung sống trước ngày Luật có hiệu lực cũng có quy định chuyển tiếp riêng, không bàn ở đây.