Chia đôi chỉ là điểm xuất phát. Bốn yếu tố Tòa án phải tính đến, cách xử lý tài sản trộn lẫn, và vì sao lao động trong gia đình được coi là có thu nhập.
“Ly hôn thì chia đôi” là câu nói phổ biến nhưng không đầy đủ. Điều 59 Luật Hôn nhân và gia đình đặt chia đôi làm điểm xuất phát, rồi buộc phải tính đến bốn yếu tố có thể làm lệch tỷ lệ đó đáng kể. Hiểu đúng bốn yếu tố này quyết định việc bạn chuẩn bị chứng cứ gì.
Thỏa thuận trước, Tòa án sau
Khoản 1 Điều 59 xác lập thứ tự: với chế độ tài sản theo luật định, việc giải quyết tài sản do các bên thỏa thuận. Chỉ khi không thỏa thuận được thì theo yêu cầu của vợ, chồng hoặc của cả hai, Tòa án mới giải quyết theo các khoản 2, 3, 4 và 5 Điều này cùng các điều 60, 61, 62, 63 và 64.
Nếu vợ chồng đã lập thỏa thuận về chế độ tài sản thì việc giải quyết khi ly hôn áp dụng theo thỏa thuận đó. Trường hợp thỏa thuận không đầy đủ, không rõ ràng thì áp dụng các quy định tương ứng nêu trên để bổ khuyết.
Bốn yếu tố làm lệch tỷ lệ chia đôi
Khoản 2 Điều 59 quy định tài sản chung được chia đôi nhưng có tính đến các yếu tố sau:
- Hoàn cảnh của gia đình và của vợ, chồng.
- Công sức đóng góp của vợ, chồng vào việc tạo lập, duy trì và phát triển khối tài sản chung. Điều luật ghi thẳng một câu quan trọng: lao động của vợ, chồng trong gia đình được coi như lao động có thu nhập.
- Bảo vệ lợi ích chính đáng của mỗi bên trong sản xuất, kinh doanh và nghề nghiệp, để các bên có điều kiện tiếp tục lao động tạo thu nhập.
- Lỗi của mỗi bên trong vi phạm quyền, nghĩa vụ của vợ chồng.
Yếu tố thứ hai là chỗ bị bỏ qua nhiều nhất. Người ở nhà chăm sóc con cái, lo việc gia đình, không có bảng lương — nhưng pháp luật đặt lao động đó ngang hàng với lao động có thu nhập. Đây là căn cứ trực tiếp để phản bác lập luận “tôi kiếm tiền nên tôi phải được nhiều hơn”.
Yếu tố thứ ba bảo vệ khả năng mưu sinh: nếu một bên đang dùng tài sản đó để kinh doanh, chia cắt cơ học có thể triệt tiêu nguồn sống của họ. Yếu tố thứ tư đưa lỗi vào bài toán chia tài sản — vi phạm nghĩa vụ vợ chồng có thể ảnh hưởng tới phần được hưởng.
Chia bằng hiện vật hay bằng giá trị
Khoản 3 Điều 59 quy định tài sản chung được chia bằng hiện vật; nếu không chia được bằng hiện vật thì chia theo giá trị. Bên nào nhận phần tài sản bằng hiện vật có giá trị lớn hơn phần mình được hưởng thì phải thanh toán cho bên kia phần chênh lệch.
Quy tắc này giải thích vì sao trong nhiều vụ, một bên được giữ căn nhà còn bên kia nhận tiền: căn nhà không thể cắt đôi mà vẫn dùng được, nên chia theo giá trị và bù chênh lệch bằng tiền.
Tài sản riêng và trường hợp trộn lẫn
Khoản 4 Điều 59 khẳng định tài sản riêng của vợ, chồng thuộc quyền sở hữu của người đó — trừ trường hợp tài sản riêng đã nhập vào tài sản chung theo quy định của Luật này.
Đoạn hai của khoản này xử lý tình huống phức tạp hơn: khi có sự sáp nhập, trộn lẫn giữa tài sản riêng với tài sản chung mà vợ, chồng có yêu cầu về chia tài sản, thì được thanh toán phần giá trị tài sản của mình đóng góp vào khối tài sản đó, trừ trường hợp vợ chồng có thỏa thuận khác.
Ví dụ điển hình: tiền riêng của một bên được dùng cùng tiền chung để xây nhà trên đất chung. Ngôi nhà không còn tách được thành phần riêng và phần chung, nhưng người đóng góp bằng tài sản riêng được thanh toán phần giá trị mình đã bỏ ra — với điều kiện chứng minh được.
Bảo vệ vợ và con
Khoản 5 Điều 59 đặt một giới hạn lên toàn bộ phép tính: việc chia phải bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của vợ, con chưa thành niên, con đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự hoặc không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình.
Đây không phải nguyên tắc trang trí. Nó cho phép Tòa án điều chỉnh kết quả chia khi phép chia cơ học đẩy người vợ hoặc đứa con vào tình trạng không có chỗ ở, không có nguồn sống.
Chuẩn bị chứng cứ theo bốn yếu tố
Nhìn từ góc thực hành, việc chia tài sản khi ly hôn phụ thuộc rất nhiều vào chứng cứ. Bốn yếu tố ở khoản 2 chính là bốn nhóm chứng cứ cần chuẩn bị:
- Hoàn cảnh: tình trạng sức khỏe, khả năng lao động, người phụ thuộc.
- Công sức: sao kê thu nhập, chứng từ mua sắm, và cả bằng chứng về việc chăm sóc gia đình.
- Nghề nghiệp: giấy tờ cho thấy tài sản đang là phương tiện sản xuất, kinh doanh.
- Lỗi: tài liệu về hành vi vi phạm nghĩa vụ vợ chồng, nếu có.
Điều bài viết này không trả lời được
Điều 59 chỉ là nguyên tắc chung. Việc chia nhà ở, chia quyền sử dụng đất, chia tài sản trong doanh nghiệp và xử lý nghĩa vụ với người thứ ba nằm ở các Điều 60 đến 64, bài này chưa trích. Khoản 6 Điều 59 giao Tòa án nhân dân tối cao chủ trì hướng dẫn Điều này — văn bản hướng dẫn đó cần được đối chiếu riêng.
Bài cũng không nêu án phí, chi phí định giá tài sản, và thời hạn giải quyết — những thứ thuộc pháp luật tố tụng dân sự.
Nếu ông bà cần xem xét trường hợp cụ thể của mình, dịch vụ luật sư hôn nhân và gia đình của chúng tôi đọc hồ sơ trước khi đưa ra bất kỳ kết luận nào.
Căn cứ pháp lý
- Điều 59 Luật Hôn nhân và gia đình số 52/2014/QH13 ngày 19/6/2014.
- Văn bản hợp nhất số 121/VBHN-VPQH.
